اختلال شخصیت نمایشی یا هیستریونیک HPD؛ از علائم تا درمان

افرادی که احساسات ناپایداری دارند و به شدت نیاز دارند به آن ها توجه شود، دارای اختلال شخصیت هیستریونیک (HPD) یا اختلال شخصیت نمایشی هستند. این افراد معمولا برای جلب توجه بقیه رفتاری چشمگیر و یا نا مناسب انجام می‌دهند.

اصطلاح «شخصیت» در زبان روزمره معانی گوناگونی دارد. مثلاً وقتی که در مورد کسی گفته می شود «بسیار با شخصیت است» غالباً درجه کارآیی و جاذبه اجتماعی وی مورد نظر است. معمولاً در پرورش شخصیت سعی بر این است که به شخص برخی مهارت های اجتماعی یاد دهند و وضع ظاهری و شیوۀ سخن گفتن او را بهبود بخشند تا وی واکنش مطلوبی در دیگران برانگیزد. گاه کلمۀ شخصیت به منظور توصیف بارزترین ویژگی شخص به کار می رود. مراد از شخصیت، الگوهای معینی از رفتار و شیوه های تفکر است که نحوۀ سازگاری فرد را با محیط تعیین می کند.

اختلال شخصیت نمایشی یا هیستریونیک چیست؟

اختلال شخصیت نمایشی از جمله اختلالات روانی است که با رفتارهای اغراق‌آمیز، تمایل شدید به جلب توجه دیگران و ابراز احساسات سطحی شناخته می‌شود. افرادی که این اختلال را دارند، به دنبال آن هستند که در مرکز توجه قرار بگیرند و برای رسیدن به این هدف، ممکن است از رفتارهای تحریک‌آمیز یا نمایشی استفاده کنند. در بسیاری از مواقع، این رفتارها نه‌تنها به ایجاد رابطه سالم کمک نمی‌کنند، بلکه باعث بروز سوءتفاهم و فاصله گرفتن اطرافیان می‌شوند.

نام علمی این اختلال، «اختلال شخصیت نمایشی» یا Histrionic Personality Disorder است. این اختلال در دسته‌ی اختلالات شخصیت خوشه‌ی B قرار می‌گیرد؛ گروهی از اختلالات که معمولاً با هیجانات شدید، واکنش‌های احساسی سریع و روابط ناپایدار همراه هستند.

علائم و نشانه های اختلال شخصیت نمایشی

یکی از ویژگی اصلی کسانی که دارای اختلال شخصیت نمایشی هستند، نشان دادن احساسات و تمایلات جنسی بیش از حد و سطحی است. آن ها با این کار قصد دارند جلب توجه کنند.

فرد مبتلا به اختلال شخصیت هیستریونیک ممکن است:

وقتی در مرکز توجه نیستند، احساس ناراحتی یا افسردگی کنند.

احساسات ناپایدار داشته باشند.

رفتارشان نمایشی باشد و احساس خود را بیش از اندازه بیان کنند، حتی تا حدی که دوستان و خانواده را در جمع شرمنده کنند.

دائماً در حال جذب افراد و معاشقه باشند.

بیش از حد به ظاهر فیزیکی خود اهمیت می‌دهند.

از نظر ظاهری، برای جلب توجه لباس های رنگی روشن یا لباس های تنگ می‌پوشند.

با بسیاری از افرادی که ملاقات می کنند، رفتار جنسی نامناسب دارند، حتی زمانی که فرد جذب آنها نشده است.

به طرز چشمگیری صحبت می‌کنند و نظرات خود را قاطعانه بیان می‌کنند، اما با حقایق یا جزئیات کمی را برای حمایت از نظرات خود ارائه می‌دهند.

ساده لوح هستند و به راحتی تحت تأثیر دیگران، به ویژه افرادی که آنها را تحسین می کنند، قرار می‌گیرند.

فکر می‌کنند که روابط آنها با دیگران نزدیکتر از آنچه که معمولا هستند، است.

در حفظ روابط مشکل دارند، اغلب در تعامل با دیگران ضعیف به نظر می رسند.

به حس رضایت فوری نیاز دارند و خیلی راحت خسته یا ناامید می شوند.

به طور مداوم به دنبال تایید دیگران هستند.

ابراز احساسات به سرعت تغییر میکند یعنی ممکن است یک لحظه شاد و دقیقه ای دیگر غمگین باشند.

عمدتا در هنگام ارتباط با جنس مخالف به اغواگری جنسی میپردازند.

از ظاهر خود به شکلی افراط شده برای جلب دیگران استفاده میکنند.

در ابراز احساسات خود به دیگران مبالغه میکنند.

این افراد تکلمی خاص دارند و همواره تکیه بر حدس و گمان دارند و کمتر به جزئیات میپردازند.

خیلی زود با فرد مقابل خود صمیمی میشوند.

نکته آخر اینکه بشدت تلقین پذیرند و تحت تاثیر دیگران قرار میگیرند.

تأثیر این اختلال بر روابط اجتماعی

افرادی که این اختلال را دارند معمولاً در برقراری و حفظ روابط سالم و پایدار دچار مشکل می‌شوند. رفتارهای نمایشی آن‌ها ممکن است در ابتدا برای دیگران جذاب یا جالب باشد، اما به‌مرور زمان باعث ایجاد تنش و خستگی در روابط می‌شود.

در روابط کاری، خانوادگی یا دوستی، این افراد ممکن است بیش‌ازحد وابسته به توجه دیگران باشند و در صورت بی‌توجهی، رفتارهای افراطی نشان دهند. این موضوع منجر به دوری اطرافیان، بروز سوءتفاهم‌ها و قطع روابط مهم می‌شود.

چه چیزی باعث اختلال شخصیت نمایشی می شود؟

اختلالات شخصیت، از جمله اختلال شخصیت هیستریونیک، یکی از ناشناخته ترین شرایط سلامت روان است.

با توجه به مطالعاتی که در مورد اختلالات شخصیت نمایشی و سایر اختلالات شخصیتی انجام شده است عوامل متعددی شناسایی شده است که ممکن است در ایجاد اختلالات شخصیتی هیستریونیک یا سایر اختلالات شخصیتی تاثیر گذار باشد. عواملی مانند:

ژنتیک	اختلال شخصیت نمایشی معمولاً در خانواده ها ایجاد می شود، بنابراین دانشمندان فکر می کنند ممکن است یک پیوند ژنتیکی (ارثی) وجود داشته باشد.
آسیب های دوران کودکی	کودکان ممکن است با آسیب هایی مانند کودک آزاری یا مرگ یکی از اعضای خانواده کنار بیایند که بعداً در بزرگسالی ممکن است در زندگی آنها مشکل ساز باشد و به بخشی از یک اختلال شخصیت تبدیل شود.
سبک‌های فرزندپروری	کودکانی که سبک‌های فرزندپروری را تجربه می‌کنند که محدودیت‌ها ندارند، در بیان احساسشان زیاده‌روی می‌کنند و یا احساساتشان ناپایدار است، ممکن است بیشتر در معرض ابتلا به اختلال شخصیت هیستریونیک باشند. علاوه بر این، والدینی که رفتار جنسی نمایشی، نامنظم، فرار یا نامناسب از خود نشان می دهند، فرزندان خود را در معرض خطر ابتلا به این بیماری قرار می دهند. برخی از محققان فکر می کنند که مشکلات در روابط والدین و فرزند منجر به عزت نفس پایین در افراد مبتلا به HPD می شود.

تفاوت اختلال شخصیت نمایشی با سایر اختلالات شخصیتی

گاهی رفتارهای فردی که این اختلال را دارد، با علائم اختلالات دیگر اشتباه گرفته می‌شود. اما شناخت تفاوت‌های آن با دیگر اختلالات شخصیتی می‌تواند در تشخیص و درمان مؤثر باشد.

برای مثال، در اختلال شخصیت مرزی، فرد دچار نوسانات شدید هیجانی، ترس از رها شدن و روابط پرتنش است. در حالی که کسی که اختلال شخصیت نمایشی دارد، بیشتر درگیر رفتارهایی برای جلب توجه است و لزوماً ترس از طرد شدن یا رفتارهای خودآزارانه ندارد.

در اختلال شخصیت خودشیفته، فرد خود را برتر از دیگران می‌داند و به دنبال تحسین برای توانایی‌ها و موقعیت اجتماعی خود است. اما فرد نمایشی ممکن است صرفاً به دنبال دیده شدن باشد، حتی اگر این دیده شدن بدون محتوای خاص یا دستاورد واقعی باشد.

اختلال شخصیت نمایشی چگونه تشخیص داده می شود؟

برای تشخیص این اختلال، تنها مشاهده‌ی رفتارهای ظاهری کافی نیست. ارزیابی دقیق روان‌شناسی نیاز به بررسی‌های عمیق، مصاحبه‌های تخصصی و گاهی انجام آزمون‌های استاندارد دارد تا به درستی نوع اختلال مشخص شود.

معیارهای DSM-5

در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5)، برای تشخیص این اختلال، فرد باید حداقل پنج مورد از علائم مشخص‌شده را داشته باشد. این علائم عبارت‌اند از:

• احساس ناراحتی شدید در صورت بی‌توجهی دیگران
• رفتارهای تحریک‌آمیز یا اغواگرانه در ارتباطات
• ابراز احساسات به شکل سطحی و متغیر
• توجه زیاد به ظاهر و استفاده از آن برای جلب توجه
• استفاده از جملات کلی و فاقد جزئیات
• بیان احساسات به شکل نمایشی و اغراق‌آمیز
• تأثیرپذیری زیاد از دیگران
• تصور نادرست از عمق روابط با اطرافیان

این نشانه‌ها باید به‌صورت پایدار در رفتار فرد دیده شوند و تأثیر منفی بر زندگی شخصی یا اجتماعی او داشته باشند تا بتوان تشخیص را تأیید کرد.

روش‌های مصاحبه و تست‌های روان‌شناختی

مصاحبه‌های بالینی یکی از روش‌های اصلی تشخیص این اختلال هستند. در این گفت‌وگوها، روان‌شناس با طرح سوالات هدفمند و بررسی دقیق پاسخ‌های فرد، تلاش می‌کند به الگوهای رفتاری، هیجانی و فکری او پی ببرد. این مصاحبه‌ها، تاریخچه زندگی، نوع تعاملات فرد با دیگران و واکنش‌های او در شرایط مختلف را بررسی می‌کند.

در کنار مصاحبه، استفاده از آزمون‌های روان‌شناختی مانند پرسش‌نامه شخصیتی مینه‌سوتا (MMPI) به متخصصان کمک می‌کند تا تحلیل دقیق‌تری از وضعیت روانی فرد داشته باشند. این آزمون‌ها معمولاً برای بررسی طیف وسیعی از ویژگی‌های شخصیتی طراحی شده‌اند و می‌توانند اختلالات مشابه را نیز مشخص کنند.

درمان اختلال شخصیت نمایشی

درمان این اختلال نیاز به زمان، همکاری فرد و حمایت دارد. هدف درمان، کمک به فرد برای شناخت الگوهای رفتاری ناسالم، یادگیری روش‌های مؤثر برای برقراری ارتباط و تقویت عزت‌نفس درونی است.

روان‌درمانی فردی و گروه‌درمانی

روان‌درمانی فردی کمک می‌کند تا فرد ریشه‌های رفتارش را درک کند و به تدریج روش‌های سالم‌تری برای تعامل با دیگران بیاموزد. درمانگر تلاش می‌کند تا فرد را در مسیر شناخت هیجانات واقعی و تنظیم آن‌ها همراهی کند.

درمان گروهی نیز فضایی فراهم می‌کند که فرد بتواند در تعامل با دیگران، بازخورد بگیرد و رفتارهای خود را در محیطی امن تمرین و اصلاح کند. این روش به رشد مهارت‌های اجتماعی و تقویت حس تعلق کمک می‌کند.

دارودرمانی

درمان دارویی معمولاً زمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد که علائم دیگری مانند اضطراب، افسردگی یا تحریک‌پذیری هم‌زمان وجود داشته باشد. داروهایی مانند ضدافسردگی یا داروهای آرام‌بخش ممکن است به کاهش شدت علائم کمک کنند، اما جایگزین روان‌درمانی نیستند.

استفاده از دارو باید تحت نظارت پزشک متخصص باشد و معمولاً در کنار روان‌درمانی به‌کار می‌رود تا اثربخشی درمان بیشتر شود.

سبک زندگی و نقش خانواده

تغییراتی در سبک زندگی مانند خواب منظم، تغذیه سالم، فعالیت بدنی و پرهیز از مصرف مواد تحریک‌کننده می‌تواند به بهبود وضعیت روانی کمک کند. همچنین تمرین‌هایی برای افزایش عزت‌نفس و کنترل هیجانات نیز مؤثر هستند.

نقش خانواده در این فرآیند بسیار مهم است. ایجاد فضای حمایتی، پرهیز از سرزنش یا انتقاد مداوم و آگاهی از ماهیت اختلال می‌تواند روند درمان را تسهیل کند.

چگونه با فرد دارای اختلال شخصیت نمایشی رفتار کنیم؟

برای ارتباط مؤثر با چنین فردی، لازم است تعادل میان همدلی و حفظ مرزها رعایت شود. فرد نیاز به توجه دارد، اما این توجه باید به شکل سالم و سازنده ارائه شود.

تشویق به مراجعه به درمانگر، پرهیز از واکنش‌های تند یا تحقیرآمیز، و گفت‌وگوهای شفاف و محترمانه می‌تواند در کاهش شدت رفتارهای آسیب‌زننده و تقویت رفتارهای مثبت مؤثر باشد.

اشتباهات رایج درباره اختلال شخصیت نمایشی

یکی از تصورات نادرست این است که افراد نمایشی صرفاً خودخواه یا سطحی‌نگر هستند. در حالی‌که این افراد اغلب دچار احساس ناامنی عاطفی‌اند و رفتارهای آن‌ها پاسخی به نیازهای درونی تأیید و پذیرش است. اشتباه دیگر، قضاوت این افراد به‌عنوان «نمایشگر» یا «اغراق‌آمیز» بدون شناخت زمینه‌های روانی آن‌هاست. چنین نگاه‌هایی می‌تواند به انگ اجتماعی منجر شود و فرد را از مسیر درمان دور کند.

توصیه‌هایی برای افراد مبتلا

زندگی با این اختلال ممکن است دشوار باشد، اما آگاهی و پذیرش آن، اولین گام برای بهبودی است. اگر دچار این اختلال هستید:

• درمان را به‌صورت مداوم دنبال کنید.
• درباره‌ی اختلال خود مطالعه کنید و آگاه باشید.
• احساسات خود را بشناسید و آن‌ها را شفاف بیان کنید.
• بر تقویت عزت‌نفس خود تمرکز کنید.
• روابط خود را بر اساس احترام متقابل بسازید.
• از خودتان بیش‌ازحد انتظار نداشته باشید.

پیشگیری از اختلال شخصیت نمایشی در کودکان

از سنین کودکی، می‌توان از ابتلا به این اختلال پیشگیری کرد. والدینی که نیازهای عاطفی فرزندان خود را به‌درستی درک و پاسخ می‌دهند، نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت سالم آن‌ها دارند.

ابراز محبت بی‌قید و شرط، آموزش کنترل احساسات، احترام به احساسات کودک و تقویت اعتمادبه‌نفس او، از جمله روش‌هایی است که می‌تواند احتمال ابتلا به این اختلال را در آینده کاهش دهد. تربیت متعادل همراه با حمایت عاطفی، پایه‌ای برای سلامت روان کودک در بزرگسالی خواهد بود.

آیا اختلال شخصیت نمایشی  قابل درمان است؟

اگرچه این اختلال مزمن است و تغییر در الگوهای شخصیتی زمان‌بر خواهد بود، اما با درمان مداوم و تخصصی، فرد می‌تواند بسیاری از رفتارهای ناسالم را مدیریت کند و کیفیت روابط خود را بهبود بخشد.

درمان موفق اختلال شخصیت نمایشی بستگی به عوامل مختلفی دارد؛ از جمله میزان آگاهی فرد، تمایل به تغییر، حمایت خانواده و دسترسی به درمان تخصصی. بسیاری از افراد با تلاش مستمر و همراهی متخصصان، به نتایج قابل قبولی دست پیدا می‌کنند.

سوالات متداول اختلال شخصیت نمایشی