درمان مبتنی بر شفقت یا شفقت درمانی (Compassion-Focused Therapy یا CFT) که توسط دکتر پل گیلبرت معرفی شده، یک روش درمانی است که بر تقویت احساس شفقت و همدلی نسبت به خود و دیگران تمرکز دارد و به ویژه برای افرادی که با احساسات منفی شدید مانند شرم، گناه و خودانتقادی مواجه هستند، طراحی شده است. در این مقاله، به بررسی دقیقتر تکنیکها و شواهد علمی مرتبط با درمان مبتنی بر شفقت خواهیم پرداخت تا ابعاد مختلف این رویکرد درمانی به وضوح روشن گردد.
منظور از درمان مبتنی بر شفقت چیست؟
شفقت درمانی روشی علمی و ساختاریافته در رواندرمانی است که تمرکز اصلی آن بر تقویت مهربانی نسبت به خود و کاهش خودانتقادی است. این شیوه درمانی در اوایل دهه ۲۰۰۰ توسط دکتر پل گیلبرت، روانشناس و پژوهشگر برجسته بریتانیایی، معرفی شد.
دکتر گیلبرت بر این باور بود که بسیاری از افراد، بهویژه کسانی که دچار افسردگی و اضطراب هستند، در درون خود صدایی منتقد، سرزنشگر و بیرحم دارند. هدف از شفقت درمانی این است که این صدای منتقد را آرام کرده و آن را با صدایی دلسوز و مهربان جایگزین کند.
دکتر پل گیلبرت در یکی از کتابهای خود میگوید:
«بسیاری از مردم با خودشان طوری صحبت میکنند که هرگز با یک دوست یا عزیز خود آنگونه رفتار نمیکنند. آنها بیش از هر چیز، نیاز به شفقت و مهربانی دارند.»
تحقیقات علمی نشان دادهاند که درگیری با احساسات منفی مانند شرم و گناه میتواند به مشکلات روانی مختلفی از جمله اضطراب، افسردگی و اختلالات رفتاری منجر شود. درمان مبتنی بر شفقت با هدف تغییر نگرش فرد نسبت به خود و دیگران، میتواند به بهبود این مشکلات کمک کند.درمان مبتنی بر شفقت از تکنیکهای مختلفی مانند تمرینات ذهنآگاهی، تمرینات شفقتمحور و تغییر الگوهای شناختی استفاده میکند تا به فرد کمک کند تا با احساسات منفی به شیوهای سازندهتر و مثبتتر برخورد کند و بهبود کیفیت زندگی و سلامت روانی را تجربه نماید.
تاریخچه درمان مبتنی بر شفقت چیست؟
تاریخچه درمان مبتنی بر شفقت (CFT) به اوایل دهه 2000 میلادی برمیگردد و به ویژه با تلاشهای دکتر پل گیلبرت، روانشناس بریتانیایی، شناخته میشود. پل گیلبرت، که پیش از این در زمینههای مختلف روانشناسی بالینی و درمانهای شناختی-رفتاری فعالیت کرده بود، به این نتیجه رسید که روشهای سنتی درمانی به اندازه کافی به احساسات منفی عمیق و پیچیده نظیر شرم، گناه و خودانتقادی توجه نمیکنند. او بر اساس نظریههای تکاملی و روانشناختی، درمان مبتنی بر شفقت را به عنوان روشی برای مقابله با این احساسات و تقویت همدلی و شفقت به خود معرفی کرد.
درمان مبتنی بر شفقت با تأکید بر نقش شفقت و همدلی در بهبود سلامت روانی، به مرور زمان مورد توجه محققان و درمانگران قرار گرفت و تحقیقات گستردهای درباره اثربخشی آن در کاهش علائم اختلالات روانی نظیر افسردگی، اضطراب و اختلالات مربوط به خودانتقادی انجام شد. این روش به سرعت به یکی از رویکردهای معتبر و مؤثر در درمانهای روانشناختی تبدیل شد و به ویژه در زمینههای بالینی و مشاوره روانشناختی کاربردهای فراوانی یافت.
بیشتر بخوانید: روان درمانی بین فردی
هدف از شفقت درمانی چیست؟
شفقت درمانی فقط به دنبال کاهش نشانههای بیماری روانی نیست؛ بلکه میخواهد نگاه فرد به خودش و دنیای اطرافش را متحول کند. این رویکرد بر پایه چند هدف زیر بنا شده است:
- ایجاد حس امنیت درونی و آرامش ذهنی
- تقویت «صدای مهربان درون» بهجای صدای سرزنشگر
- کاهش شرم، گناه و خودانتقادی
- رشد توانایی فرد در همدلی با خودش و دیگران
- بهبود تنظیم هیجانات و مقابله با فشارهای روانی
شفقت درمانی برای چه کسانی مناسب است؟
این روش درمانی برای افرادی مفید است که یکی یا چند مورد از شرایط زیر را تجربه میکنند:
- عزتنفس پایینی دارند و خود را بیارزش میدانند
- بهشدت خودشان را قضاوت یا سرزنش میکنند
- احساس گناه یا شرم زیادی را با خود حمل میکنند
- دچار اضطراب اجتماعی یا ترس از قضاوت دیگران هستند
- بهرغم تلاش زیاد، احساس رضایت درونی ندارند
- از سایر درمانهای روانشناختی نتیجه مطلوب نگرفتهاند
شفقت درمانی، به این افراد کمک میکند با نگاه متفاوتی به خود و تجربههایشان نگاه کنند؛ نگاهی که آمیخته با درک، پذیرش، و مهربانی است.
کاربردهای شفقت درمانی چیست؟
درمان مبتنی بر شفقت کاربردهای گستردهای در حوزههای مختلف سلامت روان دارد. این رویکرد درمانی به ویژه برای افرادی که با مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی، اختلالات اضطرابی و اختلالات مربوط به خودانتقادی مواجه هستند، بسیار مفید است.
۱. کاهش اضطراب و افسردگی
درمان مبتنی بر شفقت میتواند به کاهش علائم اضطراب و افسردگی کمک کند با تمرکز بر تقویت احساسات مثبت و شفقت نسبت به خود، به افراد کمک میکند تا به شیوهای مؤثرتر با افکار و احساسات منفی مقابله کنند.
۲. مدیریت استرس
شفقت درمانی به افراد کمک میکند تا با استرسهای زندگی روزمره به شیوهای سالمتر و با شفقت بیشتری نسبت به خود و دیگران مواجه شوند.
۳. بهبود روابط بین فردی
با تقویت مهارتهای همدلی و شفقت، درمان مبتنی بر شفقت میتواند به بهبود کیفیت روابط فردی و اجتماعی کمک کند و تعاملات مثبتتری را ایجاد نماید.
۴. افزایش خودآگاهی و پذیرش
این درمان به افراد کمک میکند تا با افزایش خودآگاهی و پذیرش نسبت به خود، به بهبود سلامت روانی و کیفیت زندگی برسند و احساسات منفی مانند شرم و گناه را بهتر مدیریت کنند.
۵. درمان اختلالات تغذیه و اختلالات مرتبط
درمان مبتنی بر شفقت در درمان اختلالات تغذیه، مانند پرخوری عصبی و بیاشتهایی عصبی، نیز مؤثر است و به کاهش احساسات منفی و بهبود رابطه با بدن کمک میکند.
مزایای درمان مبتنی بر شفقت چیست؟
درمان مبتنی بر شفقت (CFT) مزایای متعددی دارد که آن را به یک روش درمانی مؤثر و مفید تبدیل میکند. از جمله این مزایا میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. کاهش خودانتقادی و احساسات منفی
۲. افزایش همدلی و شفقت نسبت به خود
۳. بهبود روابط بین فردی
۴. مدیریت بهتر استرس و اضطراب
۵. افزایش خودآگاهی و پذیرش
۶. توسعه مهارتهای ذهنآگاهی
۷. درمان اختلالات تغذیه
۸. پایداری نتایج درمان
درمان مبتنی بر شفقت چگونه انجام می شود؟
درمان مبتنی بر شفقت (CFT) به طور کلی از طریق مراحل و تکنیکهای خاصی انجام میشود که به تقویت احساس شفقت و همدلی نسبت به خود و دیگران کمک میکند. این مراحل شامل موارد زیر است:
۱. آموزش درباره شفقت
در ابتدای درمان، به بیماران آموزش داده میشود که شفقت چیست و چگونه میتواند به بهبود سلامت روانی کمک کند. این مرحله شامل توضیحاتی درباره اهمیت شفقت نسبت به خود و دیگران و چگونگی تأثیر آن بر احساسات و رفتارها است.
۲. تمرینات ذهنآگاهی
یکی از بخشهای کلیدی CFT، استفاده از تکنیکهای ذهنآگاهی است که به بیماران کمک میکند تا به لحظه حال توجه کنند و با احساسات و افکار خود به شیوهای غیرقضاوتی برخورد کنند. این تمرینات شامل مدیتیشن و تمرینات تنفسی میشود.
۳. تکنیکهای شفقتمحور
روان درمانگر به بیماران آموزش میدهد که چگونه با خود و دیگران به شیوهای شفقتآمیز رفتار کنند. این شامل تمریناتی برای تقویت گفتوگوهای درونی مثبت، ایجاد نگرشهای شفقتآمیز و افزایش تواناییهای همدلی است.
۴. مدیریت و تغییر الگوهای منفی
بیماران یاد میگیرند که چگونه الگوهای فکری منفی و خودانتقادی را شناسایی کرده و تغییر دهند. این مرحله شامل تمرینات شناختی است که به تغییر الگوهای ذهنی منفی و ارتقاء الگوهای مثبت کمک میکند.
۵. تقویت مهارتهای اجتماعی
در این مرحله، مهارتهای ارتباطی و تعامل اجتماعی تقویت میشود تا بیماران بتوانند روابط مثبتتری با دیگران برقرار کنند و احساسات شفقت را در تعاملات اجتماعی خود اعمال کنند.
۶.ارزیابی پیشرفت
درمانگر به طور منظم پیشرفت بیمار را ارزیابی کرده و بر اساس نیازهای فردی، روشهای درمانی را تنظیم میکند تا اطمینان حاصل شود که بیمار به اهداف درمانی خود دست یافته است.
درصد موفقیت روش درمان مبتنی بر شفقت چقدر است؟
میزان اثربخشی درمان مبتنی بر شفقت (CFT) نسبت به سایر روشهای درمانی در حال حاضر به خوبی مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته است. مطالعات و تحقیقات علمی نشان میدهند که این روش درمانی در برخی زمینهها نسبت به دیگر رویکردهای درمانی میتواند مؤثرتر باشد:
۱. کاهش خودانتقادی و احساسات منفی
درمان مبتنی بر شفقت به طور خاص برای افرادی که با خودانتقادی، شرم و گناه شدید مواجه هستند، بسیار مؤثر است. این روش میتواند به کاهش این احساسات منفی کمک کند، در حالی که بسیاری از روشهای درمانی دیگر ممکن است به اندازه کافی به این موضوعات توجه نکنند.
۲. مدیریت اختلالات اضطرابی و افسردگی
تحقیقات نشان دادهاند که CFT میتواند در کاهش علائم اضطراب و افسردگی مؤثر باشد و به طور خاص برای افرادی که تجربههای منفی شدید دارند، نتایج مثبت به همراه داشته باشد. این در حالی است که روشهای درمانی سنتی نظیر درمان شناختی-رفتاری (CBT) نیز مؤثر هستند، اما ممکن است تمرکز کمتری بر تقویت شفقت و همدلی نسبت به خود داشته باشند.
۳. بهبود کیفیت زندگی و روابط بین فردی
درمان مبتنی بر شفقت با تقویت مهارتهای همدلی و روابط مثبت، میتواند بهبود قابل توجهی در کیفیت زندگی و روابط بین فردی ایجاد کند. این ویژگی، CFT را از سایر روشهای درمانی متمایز میکند که ممکن است بیشتر بر جنبههای شناختی یا رفتاری تمرکز داشته باشند.
۴. اثربخشی بلندمدت
شواهد نشان میدهند که درمان مبتنی بر شفقت میتواند در بهبود پایدار و بلندمدت سلامت روان مؤثر باشد. افراد تحت درمان CFT معمولاً به تغییرات مثبت پایدار در احساسات و رفتارهای خود دست مییابند، که ممکن است در سایر روشهای درمانی به همین میزان مشاهده نشود.
تکنیکهای اصلی در شفقت درمانی
شفقت درمانی ترکیبی از رویکردهای روانشناسی مدرن مانند ذهنآگاهی، درمان شناختی رفتاری و نظریههای عصبپژوهی است. در این روش، تمرینهای مختلفی برای رسیدن به حس شفقت نسبت به خود انجام میشود، از جمله:
۱. ذهنآگاهی (Mindfulness)
یاد میگیرید که بدون قضاوت، احساسات، افکار و تجربههای درونیتان را ببینید و بپذیرید. این تمرین اولین گام در فاصله گرفتن از افکار خودانتقادی است.
۲. تجسم «خود مهربان»
در این تکنیک، درمانگر به شما کمک میکند تا تصویری ذهنی از یک «خودِ حمایتگر و دلسوز» بسازید؛ شخصیتی درونی که در مواقع سختی کنار شماست و شما را قضاوت نمیکند.
۳. نوشتن نامه به خود
گاهی تنها با نوشتن یک نامه محبتآمیز به خود، میتوانیم زاویه دیدمان را تغییر دهیم. در این نامه، شما با لحنی آرام، مهربان و حمایتی با خودتان صحبت میکنید.
۴. تمرینهای تصویری (Imagery)
در این بخش، شما موقعیتهایی مثل حضور در مکانی امن یا گفتوگو با فردی دلسوز را در ذهن تجسم میکنید. این تمرینها کمک میکنند مغز شما بیشتر وارد حالت آرامش و امنیت شود.
۵. شناخت سیستمهای هیجانی مغز
در CFT، سه سیستم احساسی در مغز تعریف میشود:
- سیستم تهدید: مرتبط با اضطراب و ترس
- سیستم انگیزش: مربوط به تلاش، پیشرفت و رقابت
- سیستم آرامش: مرتبط با حس امنیت، عشق، و دلسوزی
افرادی که بیشازحد درگیر سیستم تهدید هستند، دائماً نگران، مضط
محدودیت های شفقت درمانی چیست؟
درمان مبتنی بر شفقت (CFT) هرچند که مزایای زیادی دارد، اما با محدودیتهایی نیز مواجه است. یکی از محدودیتهای عمده آن، نیاز به زمان و تعهد بالا از سوی بیماران است. فرایند یادگیری و تمرین تکنیکهای شفقت و همدلی ممکن است برای برخی افراد زمانبر و دشوار باشد. همچنین، برخی از بیماران ممکن است به دلیل وجود مشکلات عمیقتر یا مقاومتهای روانی نسبت به تغییر، نتایج مطلوبی از این درمان کسب نکنند.
علاوه بر این، درمان مبتنی بر شفقت ممکن است به اندازه کافی برای برخی اختلالات روانی شدید و پیچیده مانند اختلالات شدید روانپریشی یا اختلالات شخصیت پیچیده، مؤثر نباشد. همچنین، برای برخی از افراد که نیاز به رویکردهای درمانی فوری و سریع دارند، CFT ممکن است به دلیل نیاز به زمان و فرآیند طولانیتر، گزینه مناسبی نباشد. به همین دلیل، ممکن است نیاز به ترکیب این درمان با دیگر رویکردهای درمانی برای دستیابی به نتایج بهتر و سریعتر وجود داشته باشد.
نقش درمانگر در شفقت درمانی
یکی از مؤثرترین عوامل موفقیت در این درمان، رابطه امن، انسانی و بدون قضاوت میان درمانگر و مراجع است. درمانگر در CFT نه تنها هدایتگر فرآیند درمان است، بلکه خود الگویی از «شفقت» را به شما نشان میدهد. او به شما کمک میکند تا با خودتان همانگونه برخورد کنید که یک انسان مهربان، دلسوز و پذیرا رفتار میکند.
در جلسات درمانی با دکتر سعید انصاری، روانپزشک و رواندرمانگر، شما در فضایی حرفهای، امن و انسانی قرار میگیرید؛ جایی که قضاوت نمیشوید، بلکه شنیده و درک میشوید.
تجربیات واقعی از شفقت درمانی
یکی از مزایای مهم CFT این است که بسیاری از مراجعان پس از چند جلسه، تغییراتی قابل توجه در نگاه خود احساس میکنند. افرادی که پیش از این دائماً خودشان را مقصر میدانستند یا از احساس گناه رنج میبردند، بهتدریج یاد میگیرند خود را با مهربانی ببینند.
برای نمونه، یکی از مراجعان دکتر انصاری میگوید:
«قبل از شروع درمان، هر اشتباهی را با سرزنش شدید پاسخ میدادم. فکر میکردم اگر خودم را نزنم، پیشرفت نمیکنم. ولی حالا یاد گرفتم میشود با دلسوزی هم رشد کرد.»
آیا وقت آن نرسیده با خودتان مهربانتر باشید؟
اگر تا امروز با خودتان سختگیر بودهاید، اگر صدای درونیتان همیشه شما را سرزنش کرده، یا اگر احساس میکنید هیچوقت «به اندازه کافی خوب» نیستید، شاید وقت آن رسیده که مسیر جدیدی را آغاز کنید؛ مسیری که در آنبه جای سرزنش، درک و مهربانی حاکم است.
شفقت درمانی فرصتی است برای بازگشت به خود، بازسازی رابطهتان با درونتان، و یادگیری اینکه حتی در سختترین شرایط، میتوان با آرامش و مهربانی پیش رفت.
اگر مایلید با شفقت درمانی بیشتر آشنا شوید یا جلسات درمانی خود را با دکتر سعید انصاری آغاز کنید، میتوانید از طریق اطلاعات تماس موجود در سایت، وقت مشاوره رزرو کنید. جلسات بهصورت حضوری یا آنلاین قابل برگزاری هستند و بر اساس شرایط و نیازهای شخصی شما تنظیم میشوند.
سوالات متداول درباره شفقت درمانی
خیر. این درمان برای هر فردی که با خودانتقادی، احساس گناه یا شرم زندگی میکند مؤثر است. حتی افرادی که به دنبال رشد فردی و خودشناسی عمیقتر هستند، میتوانند از آن بهرهمند شوند.
خیر. برعکس، بسیاری از مفاهیم CFT مانند دلسوزی، پذیرش و محبت، با اصول فرهنگی و معنوی ما همراستا هستند. این درمان بر اساس علم روز، اما با احترام به ارزشهای انسانی و شخصی هر فرد ارائه میشود.
تعداد جلسات بسته به شرایط فرد متفاوت است، اما بسیاری از مراجعان بین ۸ تا ۱۵ جلسه پیشرفت قابلتوجهی را تجربه میکنند. آنچه مهم است، تعهد شما به روند درمان و تمرینهای میانجلسهای است.
