اختلال خود زشت پنداری؛ علت، علائم و درمان آن

اختلال خود زشت پنداری نوعی اختلال تصویرسازی از بدن است که در آن فرد درباره نقص ظاهری خیالی یا اغراق شده در خود دچار اختلال ذهنی مفرط می‌شود. افراد مبتلا به این اختلال ممکن است در مورد هر چیزی از بدن خود متنفر باشند، اما معمولا در مو، پوست، بینی، سینه یا شکم خود عیب و ایرادی پیدا می کنند! عیبی که ممکن است در واقعیت تنها یک نقض جزئی باشد یا اصلا وجود نداشته باشد. اما برای فرد مبتلا این عیب چنان چشمگیر و مهم است که غالبا او را دچار فرسودگی شدید عاطفی می کند و امور روزمره اش را مختل می‌نمايد. در این مقاله، به بررسی علت، علائم، عوارض و روش‌های درمانی این اختلال می‌پردازیم.

علت اختلال خود زشت پنداری

اختلال خود زشت پنداری معمولاً در دوران نوجوانی، به‌ویژه در سنین ۱۲ تا ۱۳ سالگی، ظاهر می‌شود. تحقیقات نشان می‌دهند که میزان ابتلا به این اختلال در زنان و مردان تقریباً برابر است. اگرچه علت دقیق آن مشخص نیست، اما ترکیبی از عوامل بیولوژیکی و محیطی در بروز آن نقش دارند. از جمله این عوامل می‌توان به استعداد ژنتیکی، مشکلات زیستی-عصبی مانند نقص در عملکرد سروتونین، ویژگی‌های شخصیتی و تجربیات منفی زندگی مانند بدرفتاری در کودکی، تروماهای جنسی و آزار همسالان اشاره کرد. بر اساس آمار، بین ۱.۷ تا ۲.۴ درصد از جمعیت ایالات متحده به این اختلال دچار هستند، یعنی تقریباً از هر ۵۰ نفر، یک نفر با این مشکل دست‌وپنجه نرم می‌کند.

عوارض اختلال خود زشت پنداری

بیشتر افراد ممکن است از برخی ویژگی‌های ظاهری خود ناراضی باشند، مانند فرم بینی، اندازه چشم‌ها یا شکل لب‌ها. با این حال، این دغدغه‌ها معمولاً تأثیری جدی بر زندگی روزمره‌شان نمی‌گذارد. اما در افراد مبتلا به اختلال خود زشت پنداری، نگرانی درباره نقص‌های واقعی یا خیالی در ظاهر به یک وسواس فکری تبدیل می‌شود و ساعت‌ها از زمان آنها را درگیر می‌کند.

این افراد قادر به کنترل افکار منفی خود نیستند و حتی زمانی که دیگران اطمینان می‌دهند که مشکلی در ظاهرشان وجود ندارد، آن را باور نمی‌کنند. این وسواس فکری می‌تواند منجر به فرسودگی شدید عاطفی شده و عملکرد آنها را در زندگی روزمره مختل کند. نگرانی مداوم از اینکه دیگران متوجه “عیب‌هایشان” شوند، ممکن است باعث اجتناب از محیط‌های کاری و آموزشی، کناره‌گیری از موقعیت‌های اجتماعی و حتی دوری از دوستان و خانواده شود.

علائم اختلال خود زشت پنداری

افراد مبتلا به اختلال خود زشت پنداری چنان درگیر وسواس درباره ظاهر خود هستند که ممکن است ساعت‌ها یا حتی تمام روز را صرف فکر کردن به نقص‌های واقعی یا خیالی‌شان کنند. این وسواس آن‌قدر شدید و غیرقابل‌کنترل است که تمرکز بر سایر جنبه‌های زندگی را برایشان دشوار می‌کند. در نتیجه، عزت نفس آنها کاهش می‌یابد، از موقعیت‌های اجتماعی دوری می‌کنند و ممکن است در محیط کار یا مدرسه با مشکلات جدی روبه‌رو شوند.

برای پنهان کردن یا برطرف کردن این نقص‌های ادعایی، این افراد اغلب به رفتارهای اجباری و تکراری روی می‌آورند، اما تسکین ناشی از این رفتارها معمولاً موقتی است. برخی از این رفتارها شامل موارد زیر می‌شود:

• تعویض مکرر لباس برای یافتن ظاهری “بی‌نقص”
• پنهان کردن ناحیه‌ای از بدن که به آن حساس هستند، با استفاده از لباس، مدل مو، کلاه یا تغییر حالت بدن
• مقایسه مداوم اعضای بدن خود با دیگران
• انجام جراحی‌های زیبایی برای تغییر ظاهر
• نگاه کردن بیش از حد در آینه یا بالعکس، اجتناب کامل از آینه
• دستکاری و نیشگون گرفتن از پوست
• آرایش و پیرایش افراطی
• ورزش بیش از حد برای تغییر ظاهر بدن

چگونه می‌توان اختلال خود زشت پنداری را تشخیص داد؟

تشخیص BDD معمولاً توسط یک روان‌پزشک یا روان‌شناس انجام می‌شود. متخصصان از طریق مصاحبه‌های بالینی و پرسشنامه‌های استاندارد ارزیابی می‌کنند که آیا نگرانی فرد در مورد ظاهرش بیش از حد و ناتوان‌کننده است یا نه. برخی از سوالاتی که ممکن است در روند تشخیص پرسیده شوند عبارتند از:

• چقدر از وقت روزانه خود را صرف نگرانی در مورد ظاهر خود می‌کنید؟
• آیا این نگرانی‌ها بر زندگی اجتماعی، شغلی یا تحصیلی شما تأثیر گذاشته‌اند؟
• آیا برای تغییر یا پنهان کردن “نقص” خود اقدامات خاصی انجام می‌دهید؟
• آیا افکار منفی درباره ظاهرتان باعث اضطراب، افسردگی یا افکار خودکشی شده‌اند؟

اختلال خود زشت پنداری و سایر اختلالات سلامت روان

افراد مبتلا به اختلال خود زشت پنداری معمولاً با سایر اختلالات سلامت روان، به‌ویژه اختلالات اضطرابی، دست‌وپنجه نرم می‌کنند. از جمله این اختلالات می‌توان به اضطراب اجتماعی (جمع‌هراسی)، افسردگی، پرخوری عصبی و اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) اشاره کرد.

افکار ناخودآگاه و رفتارهای تکراری که در اختلال خود زشت پنداری مشاهده می‌شود، شباهت‌هایی با وسواس فکری-عملی دارد. با این تفاوت که در این اختلال، وسواس‌ها و رفتارهای تکراری به‌طور مشخص بر ظاهر فرد متمرکز هستند.

همچنین، بسیاری از مبتلایان به این اختلال از موقعیت‌های اجتماعی دوری می‌کنند. این اجتناب ممکن است ناشی از احساس شرم یا خجالت درباره ظاهرشان باشد که از این نظر، رفتار آن‌ها مشابه افراد مبتلا به اضطراب اجتماعی است. با این حال، در اضطراب اجتماعی، فرد بیشتر نگران قضاوت شدن توسط دیگران در زمینه‌های مختلف است، در حالی که در اختلال خود زشت پنداری، تمرکز اصلی بر نقص‌های ظاهری واقعی یا خیالی است.

درمان اختلال خودزشت پنداری

برای تشخیص دقیق و دریافت درمان مناسب، فرد مبتلا باید هنگام مراجعه به روان درمانگر یا متخصص سلامت روان، به‌طور واضح توضیح دهد که چه ویژگی‌هایی در ظاهرش باعث نگرانی و اضطراب او شده است. درمانگران آموزش‌دیده می‌توانند با بررسی این دغدغه‌ها، اختلال خود زشت پنداری را تشخیص داده و روش درمانی مناسبی را پیشنهاد دهند.

اگر فرزند شما آنقدر درگیر نگرانی درباره ظاهر خود شده که نمی‌تواند بر درس‌هایش تمرکز کند یا رفتارهای وسواسی مرتبط با این اختلال را نشان می‌دهد، مشورت با یک متخصص اعصاب و روان ضروری است.

خوشبختانه، روش‌های درمانی موثری برای کمک به افراد مبتلا به اختلال خود زشت پنداری وجود دارد که به آن‌ها امکان می‌دهد زندگی سالم و مفیدی داشته باشند. مهم‌ترین روش‌های درمانی عبارت‌اند از:

• روان درمانی شناختی (CBT) به بیماران کمک می‌کند افکار غیرمنطقی خود را شناسایی کرده و الگوهای فکری منفی را تغییر دهند. در طی جلسات درمانی، آن‌ها یاد می‌گیرند چگونه رفتارهای ناسالم خود را بشناسند و آن‌ها را با افکار و رفتارهای مثبت جایگزین کنند.
• داروهای ضدافسردگی، به‌ویژه مهارکننده‌های بازجذب سروتونین (SSRIs)، می‌توانند علائم وسواس فکری و رفتارهای اجباری مرتبط با این اختلال را کاهش دهند و کیفیت زندگی بیمار را بهبود بخشند.

از آنجایی که هر فرد شرایط منحصربه‌فردی دارد، انتخاب روش درمانی مناسب نیاز به بررسی دقیق روانپزشک دارد. بسیاری از متخصصان توصیه می‌کنند برای دستیابی به بهترین نتیجه، ترکیبی از رفتاردرمانی شناختی و دارودرمانی استفاده شود.

آیا جراحی زیبایی به درمان اختلال خود زشت پنداری کمک می‌کند؟

برخلاف تصور عمومی، جراحی زیبایی به درمان BDD کمکی نمی‌کند و در بسیاری از موارد حتی علائم را بدتر می‌کند. افراد مبتلا به BDD اغلب بعد از عمل زیبایی نیز از ظاهر خود ناراضی باقی می‌مانند و ممکن است روی بخش دیگری از بدن وسواس پیدا کنند. برخی از آن‌ها حتی چندین بار جراحی انجام می‌دهند، اما همچنان احساس رضایت ندارند.

تحقیقات نشان داده‌اند که افرادی که برای رفع نقص‌های خیالی خود جراحی انجام می‌دهند، معمولاً پس از مدتی دوباره دچار همان اضطراب‌ها و وسواس‌های قبلی می‌شوند. به همین دلیل، درمان‌های روان‌شناختی و دارویی، به‌ویژه درمان شناختی-رفتاری، به عنوان راهکارهای اصلی برای مدیریت این اختلال توصیه می‌شوند.

نتیجه‌گیری

اختلال خود زشت پنداری یک مشکل روان‌شناختی جدی است که می‌تواند زندگی فرد را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد. افرادی که به این اختلال مبتلا هستند، ساعت‌ها درگیر نگرانی‌های افراطی درباره ظاهر خود می‌شوند و این وسواس می‌تواند منجر به کاهش عزت نفس، انزوای اجتماعی و حتی افسردگی شدید شود. با این حال، روش‌های درمانی مؤثری مانند رفتاردرمانی شناختی و دارودرمانی می‌توانند به بهبود علائم این اختلال کمک کنند. آگاهی از این مشکل، مراجعه به متخصصان سلامت روان و دریافت درمان مناسب، کلید اصلی کنترل و مدیریت این اختلال است. مهم است که افراد مبتلا بدانند که تنها نیستند و می‌توانند با کمک حرفه‌ای، زندگی سالمتر و شادتری را تجربه کنند.