اختلال چند شخصیتی، یک اختلال روانی پیچیده است که در آن فرد تجربههایی از تغییرات قابل توجه در هویت خود را دارد. افراد مبتلا به این اختلال، ممکن است چندین شخصیت یا هویت مختلف داشته باشند که هرکدام رفتارها، احساسات و خاطرات منحصر به خود را نشان میدهند. این اختلال معمولاً بهعنوان پاسخی به تروماهای شدید، نظیر سوءاستفادههای جسمی، عاطفی یا جنسی در دوران کودکی، ایجاد میشود. اختلال هویت تجزیهای میتواند تأثیرات عمیقی بر زندگی شخصی، اجتماعی و شغلی فرد بگذارد و نیازمند درمانهای روانشناختی ویژهای است. در این مقاله به بررسی علائم، علل و روشهای درمانی این اختلال پرداخته خواهد شد.
اختلال چند شخصیتی چیست؟
اختلال هویت تجزیهای یا اختلال چند شخصیتی، یک نوع اختلال است که در آن فرد، هویتهای مختلفی را تجربه میکند و به طور ناگهانی و غیرارادی، شخصیتهای متفاوت و مستقل از هم را در درون خود میسازد. این اختلال معمولاً نتیجه استرسهای روانی شدید و آسیبزا است که فرد در دوران کودکی یا بزرگسالی تجربه کرده است. در حقیقت، اختلال چند شخصیتی میتواند به عنوان یک مکانیسم دفاعی در برابر تجربیات دردناک یا آسیبزا عمل کند.
در این اختلال، فرد ممکن است به طور ناگهانی تغییراتی در شخصیت، خاطرات، رفتار و حتی نحوهی تفکر خود احساس کند. به عبارت دیگر، فرد ممکن است خود را در شرایطی بیابد که هویتهای متفاوتی را به طور همزمان یا نوبتی تجربه میکند. این هویتها میتوانند از نظر سن، جنسیت، رفتار، زبان و حتی نگرشهای فردی کاملاً متفاوت باشند. در برخی موارد، فرد ممکن است قادر به یادآوری رفتارها و تجربههایی که تحت یکی از شخصیتهای دیگر خود انجام داده باشد نباشد.
علل بروز اختلال چند شخصیتی چیست؟
این اختلال، عمدتاً بهعنوان نتیجه تروماهای شدید و طولانیمدت در دوران کودکی بروز میکند. بیشتر بیماران مبتلا به این اختلال، در گذشته خود تجربههایی از سوءاستفادههای جسمی، جنسی یا عاطفی داشتهاند که باعث بروز تغییرات عمیق در هویت آنها میشود. در این شرایط، ذهن فرد بهطور ناخودآگاه برای مقابله با درد و استرس، شخصیتهای مختلفی را ایجاد میکند تا از شدت تجربیات منفی کاسته شود.
علاوه بر تروماهای کودکانه، عواملی مانند استرسهای مزمن، محیطهای پرتنش، یا فقدان حمایتهای عاطفی و اجتماعی در طول زندگی نیز میتوانند به توسعه این اختلال کمک کنند. برخی تحقیقات نشان دادهاند که این اختلال ممکن است زمینه ژنتیکی هم داشته باشد، اما بهطور عمده، رویدادهای آسیبزا و فشارهای روانی نقش اصلی را در بروز آن ایفا میکنند. این اختلال همچنین در کسانی که دچار اختلالات روانی دیگری مانند افسردگی شدید یا اضطراب مزمن هستند.
علائم اختلال چند شخصیتی
اختلال چند شخصیتی به معنای حضور دو یا چند شخصیت و هویت جداگانه بوده که بر رفتار فرد به صورت قدرتمندی تأثیر میگذارند. در این بیماری فرد میتواند وارد فاز شخصیتی شود و به طور کلی اطلاعات و موارد کلیدی مهم زندگی خود را فراموش کند.شخصیتها هر کدام حافظه مخصوص به خود را دارند. هر شخصیت سن، جنسیت و حتی نژاد مخصوص به خود را دارد.
هر کدام از شخصیتها رفتار، طرز صحبت کردن، طرز راه رفتن و ویژگیهای مخصوص به خود را دارند. زمانی که شخصیتی بروز میکند و فرد را تحت کنترل میگیرد، رفتار و افکار فرد تغییر میکند. این تغییر میتواند از چند ثانیه تا چند دقیقه و یا چند روز به طول انجامد. ولی زمانی که فرد هیپنوتیز میشود عکس العمل شخصیتها به درخواستهای بهترین روانپزشک بسیار سریع است. در زیر به برخی از علائم چند شخصیتی اشاره میکنیم:
- افسردگی
- اختلالات خلقی
- تمایل به خودکشی و افکار خودکشی
- اختلالات خواب ( کابوسهای شبانه، راه رفتن در خواب و بیخوابی )
- اضطراب، حمله پانیک، فوبیاها
- سوء مصرف مواد مخدر و الکل
- علائم روان پریشی مانند توهمات
- اختلالات غذایی
از دیگر علائم اختلال چند شخصیتی میتوان به سر درد، کم خونی، بیهوشی، عدم اطلاع از زمان و برخی علائم فیزیکی اشاره کرد. برخی افراد مبتلا به این اختلال امکان دارد که خودآزاری، خرابکاری و خشونت فردی و اجتماعی هم انجام دهند. برای مثال فردی که به اختلال چند شخصیتی دچار است امکان دارد که خود را در وضعیتهایی مانند رانندگی با سرعت بالا، دزدی کردن از دوستان و همکاران و… ببیند و توانایی کنترل خود را نداشته باشد.
اگر شما یا یکی از نزدیکانتان با علائمی مانند فراموشیهای غیرعادی، احساس گمکردن زمان یا تغییرات رفتاری غیرقابل توضیح روبهرو هستید، ارزیابی تخصصی توسط روانپزشک میتواند علت این علائم را مشخص کند. برای دریافت مشاوره و تعیین وقت ویزیت با دکتر سعید انصاری، بهترین روانپزشک تهران اقدام کنید.
جهت مشاوره و دریافت نوبت از دکتر سعید انصاری، از طریق راه های ارتباطی زیر اقدام کنید:
شماره تلفن های تماس
اختلال هویت تجزیهای چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص اختلال هویت تجزیهای (Dissociative Identity Disorder یا DID) برخلاف تصور بسیاری از افراد، تنها با مشاهده تغییر رفتار یا احساس وجود چند شخصیت انجام نمیشود. روانپزشک برای رسیدن به این تشخیص، مجموعهای از علائم، سابقه زندگی، تجربههای تجزیهای و وضعیت سلامت روان و جسم فرد را بهصورت دقیق بررسی میکند. از آنجا که برخی بیماریهای روانپزشکی و حتی بعضی اختلالات عصبی میتوانند علائمی مشابه ایجاد کنند، تشخیص این اختلال نیازمند ارزیابی تخصصی و گاهی چندین جلسه مصاحبه است.
هدف از این فرایند، صرفاً تأیید یا رد تشخیص نیست؛ بلکه مشخص کردن علت اصلی علائم و انتخاب مناسبترین برنامه درمانی برای هر فرد است.
مصاحبه روانپزشکی؛ مهمترین مرحله تشخیص
اولین و مهمترین بخش ارزیابی، گفتوگوی تخصصی با روانپزشک است. در مشاوره روانشناسی، پزشک درباره علائم فعلی، زمان شروع آنها، شدت مشکلات، سابقه بیماریهای روانپزشکی، تجربههای آسیبزا در دوران کودکی یا بزرگسالی و تأثیر علائم بر زندگی روزمره سؤال میکند.
بسیاری از افراد مبتلا به اختلال هویت تجزیهای سالها با علائمی مانند فراموشیهای غیرعادی، احساس جدا شدن از خود یا گمکردن زمان زندگی میکنند، اما تصور میکنند این اتفاقها طبیعی هستند. به همین دلیل ممکن است در مراجعه اول، همه نشانهها را مطرح نکنند. روانپزشک با پرسشهای هدفمند تلاش میکند این الگوها را شناسایی کند.
بررسی شکافهای حافظه
یکی از مهمترین معیارهای تشخیص اختلال هویت تجزیهای، وجود فراموشیهایی است که با فراموشی معمول تفاوت دارند. این افراد ممکن است ساعتها، روزها یا حتی بخشهایی از یک رویداد مهم را به یاد نیاورند؛ در حالی که اطرافیان گزارش میکنند در همان زمان فعالیت عادی داشتهاند.
برای مثال، فرد ممکن است ناگهان متوجه شود خریدهایی انجام داده که هیچ خاطرهای از آن ندارد، مسیر طولانی را رانندگی کرده اما مقصد را به خاطر نمیآورد یا نوشتههایی با دستخط خود پیدا کند که از نوشتن آنها بیخبر است. چنین وقفههایی برای روانپزشک سرنخ مهمی در ارزیابی اختلال هویت تجزیهای محسوب میشوند.
ارزیابی تجربههای تجزیهای
تشخیص این اختلال فقط به بررسی حافظه محدود نمیشود. پزشک تجربههای تجزیهای فرد را نیز ارزیابی میکند؛ تجربههایی که میتوانند به شکلهای مختلف ظاهر شوند، از جمله:
- احساس جدا شدن از بدن یا افکار
- غیرواقعی به نظر رسیدن محیط اطراف
- احساس تماشای خود از بیرون بدن
- تغییر ناگهانی در احساس هویت
- احساس اینکه کنترل رفتار یا گفتار در اختیار فرد دیگری است
وجود این علائم بهتنهایی به معنای ابتلا به اختلال هویت تجزیهای نیست، اما در کنار سایر معیارهای تشخیصی میتواند به تشخیص کمک کند.
بررسی سابقه تروما
بخش قابل توجهی از افراد مبتلا به اختلال هویت تجزیهای در گذشته تجربه آسیبهای روانی شدید، مکرر یا طولانیمدت داشتهاند؛ بهویژه در دوران کودکی. البته وجود سابقه تروما بهتنهایی برای تشخیص کافی نیست و همه افرادی که تجربه آسیب روانی داشتهاند به این اختلال مبتلا نمیشوند.
روانپزشک هنگام بررسی سوابق فرد، درباره رویدادهای آسیبزا با دقت و بدون فشار روانی سؤال میکند. در بسیاری از موارد، پرداختن به جزئیات این تجربهها به جلسات بعدی درمان موکول میشود تا فرد احساس امنیت بیشتری داشته باشد.
استفاده از پرسشنامهها و ابزارهای استاندارد
در برخی موارد، روانپزشک یا روانشناس از پرسشنامههای استاندارد برای بررسی شدت علائم تجزیهای استفاده میکند. این ابزارها به شناسایی الگوی علائم کمک میکنند، اما جایگزین ارزیابی تخصصی نیستند.
به همین دلیل، نتیجه یک تست اینترنتی یا پرسشنامه آنلاین هرگز به معنای تشخیص قطعی اختلال هویت تجزیهای نیست و نباید بر اساس آن درباره ابتلا یا عدم ابتلا تصمیمگیری کرد.
رد کردن بیماریهای دیگر
پیش از تأیید تشخیص، لازم است احتمال برخی بیماریها و شرایط دیگر نیز بررسی شود؛ زیرا بعضی از آنها میتوانند علائمی مشابه ایجاد کنند. بسته به شرایط هر فرد، روانپزشک ممکن است بررسیهای بیشتری درخواست کند یا فرد را برای ارزیابیهای تکمیلی ارجاع دهد.
از جمله مواردی که باید از اختلال هویت تجزیهای افتراق داده شوند میتوان به این موارد اشاره کرد:
- اسکیزوفرنی و سایر اختلالات روانپریشی
- اختلال دوقطبی
- اختلال شخصیت مرزی
- صرع، بهویژه تشنج لوب گیجگاهی
- آسیبهای مغزی
- مصرف الکل یا مواد مخدر
- برخی داروها که باعث تغییر سطح هوشیاری میشوند
تشخیص صحیح اهمیت زیادی دارد؛ زیرا روش درمان هر یک از این اختلالات با دیگری تفاوت قابل توجهی دارد.
آیا تشخیص اختلال هویت تجزیهای زمانبر است؟
بله. در بسیاری از افراد، تشخیص این اختلال در همان جلسه اول امکانپذیر نیست. برخی بیماران سالها با تشخیصهای دیگری مانند افسردگی، اضطراب یا اختلال استرس پس از سانحه تحت درمان بودهاند و تنها پس از ارزیابی دقیقتر، اختلال هویت تجزیهای شناسایی میشود.
به همین دلیل، اگر روانپزشک برای رسیدن به تشخیص نهایی چند جلسه ارزیابی در نظر بگیرد، موضوع غیرعادی نیست. این زمان به پزشک کمک میکند الگوی علائم را با دقت بیشتری بررسی کرده و مناسبترین برنامه درمانی را طراحی کند.
چه زمانی باید برای ارزیابی تخصصی مراجعه کنید؟
اگر شما یا یکی از نزدیکانتان بهطور مکرر دچار وقفههای حافظه، گمکردن زمان، احساس جدایی از خود، تغییرات غیرقابل توضیح در رفتار یا احساس وجود بخشهای متفاوتی از هویت خود هستید، بهتر است این علائم را با روانپزشک در میان بگذارید.
تشخیص زودهنگام میتواند روند درمان را هدفمندتر کند، از تشدید مشکلات جلوگیری کند و به فرد کمک کند کنترل بیشتری بر زندگی روزمره، روابط و احساسات خود به دست آورد.
جهت مشاوره و دریافت نوبت از دکتر سعید انصاری، از طریق راه های ارتباطی زیر اقدام کنید:
شماره تلفن های تماس
رزرو وقت جهت مراجعین خارج کشور
نحوه درمان اختلال چند شخصیتی چگونه است؟
یکی از موثرترین روشها، روان درمانی است که به کمک آن بیمار بهتدریج میتواند با شخصیتهای مختلف خود مواجه شود و تعارضات درونی خود را حل کند. درمانگر معمولاً از تکنیکهای خاصی مانند درمان شناختی-رفتاری، رواندرمانی تحلیلی، یا درمان مبتنی بر تروما استفاده میکند تا فرد به تدریج بتواند هویتهای مختلف خود را ادغام کرده و به یک هویت واحد و پایدار برسد.
علاوه بر این، درمان دارویی نیز ممکن است برای مدیریت علائم همزمان اضطراب، افسردگی یا اختلالات روانی دیگر تجویز شود. در بسیاری از موارد، درمان به مدت زمان طولانی نیاز دارد و مستلزم حمایت و پذیرش از طرف خانواده و اطرافیان بیمار است. از آنجا که تروماهای اولیه در ایجاد این اختلال نقش دارند، درمان بهویژه بر پردازش و درمان این تروماها متمرکز است تا به فرد کمک کند از الگوهای رفتاری ناسالم خود رهایی یابد و به یک زندگی سالم و متعادل دست یابد.
سخن پایانی
در آخر اختلال چند شخصیتی که ریشه در تجربیات آسیبزا و تروماهای دوران کودکی دارد و تأثیرات عمیقی بر جنبههای مختلف زندگی فردی و اجتماعی افراد مبتلا میگذارد. هرچند این اختلال میتواند زندگی روزمره را تحت تاثیر قرار دهد، با تشخیص به موقع و درمان تخصصی، امکان مدیریت و بهبود قابل توجهی وجود دارد.
حمایتهای اجتماعی و خانوادگی نیز در مسیر درمان بسیار اهمیت دارند و میتوانند نقش اساسی در بهبود بیمار ایفا کنند. بهطور کلی، اگرچه درمان این اختلال زمانبر و پیچیده است، اما با رویکرد صحیح و حمایتهای لازم، افراد مبتلا میتوانند به هویت یکپارچه و زندگی سالمی دست یابند.
